"Proszę o dokumentację przeglądów elektronarzędzi." Sześć słów, które potrafią sparaliżować firmę budowlaną na cały dzień.
Marek prowadzi firmę remontową w Krakowie. 60 elektronarzędzi, 8 pracowników. Kiedy inspektor PIP poprosił o protokoły, Marek wyciągnął teczkę. Ostatni przegląd — sprzed 14 miesięcy.
"A te wiertarki na budowie? Kiedy były badane?" Marek nie wiedział. Bo nie istnieje żaden dokument, który by mu to powiedział.
Problem Marka nie polegał na tym, że nie robił przeglądów. Robił — raz w roku, hurtowo. Problem polegał na tym, że nie wiedział, co ile powinien je robić, kto może je wykonać i co dokładnie musi być w protokole.
Ten artykuł to kompletna odpowiedź na te trzy pytania.
Stan prawny — dlaczego panuje bałagan
Zacznijmy od źródła zamieszania.
Do 2001 roku obowiązywała norma PN-88/E-08400/10 "Narzędzia ręczne o napędzie elektrycznym. Badania kontrolne w czasie eksploatacji." Określała konkretne terminy przeglądów w zależności od kategorii użytkowania. Wszystko było jasne.
W 2001 roku norma została wycofana bez zamiennika. Nie dlatego, że jej wymagania były złe — dlatego, że Polska harmonizowała normy z europejskimi, a odpowiednika nie było.
I tu zaczął się chaos. Normy nie ma, ale obowiązek pozostał.
Kodeks pracy art. 215–217 — pracodawca zapewnia sprawność techniczną maszyn i narzędzi. Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 30.10.2002 (Dz.U. 2002 nr 191 poz. 1596) w sprawie minimalnych wymagań BHP przy użytkowaniu maszyn — §4 ust. 2: kontrole okresowe muszą być przeprowadzane przez osoby kompetentne. Rozporządzenie Ministra Pracy z 26.09.1997 (Dz.U. 2003 nr 169 poz. 1650) §58 — elektronarzędzia należy poddawać regularnym przeglądom.
W praktyce oznacza to: musisz robić przeglądy, ale przepisy nie mówią dokładnie co ile. Dlatego branża nadal stosuje wycofaną normę PN-88 jako "dobrą praktykę inżynierską" — bo nic lepszego nie powstało.
PIP to akceptuje. Inspektor nie zapyta Cię o numer normy. Zapyta o protokoły, terminy i kompetencje osoby wykonującej.
Kategorie użytkowania — I, II i III
Norma PN-88/E-08400 dzieliła elektronarzędzia na trzy kategorie w zależności od warunków, w jakich pracują. Te kategorie są nadal powszechnie stosowane.
Kategoria I — użytkowanie dorywcze
Elektronarzędzia przechowywane w suchych pomieszczeniach, używane okazjonalnie. Typowe środowisko: warsztat, biuro, magazyn.
Przykłady: wiertarka w warsztacie używana kilka razy w tygodniu, szlifierka stołowa, wyrzynarka do drobnych prac.
Termin przeglądu: co 12 miesięcy.
Kategoria II — użytkowanie częste
Elektronarzędzia używane często w warunkach mniej sprzyjających. Typowe środowisko: hala produkcyjna, zakład naprawczy, większy warsztat.
Przykłady: szlifierki kątowe na produkcji, wiertarki udarowe w serwisie, piły tarczowe w stolarni.
Termin przeglądu: co 6 miesięcy.
Kategoria III — użytkowanie w warunkach szczególnie trudnych
Elektronarzędzia narażone na działanie wilgoci, pyłu, wstrząsów, wysokiej temperatury lub substancji chemicznych. Typowe środowisko: budowa, kopalnia, praca na zewnątrz, pomieszczenia mokre.
Przykłady: każde elektronarzędzie na budowie, młoty udarowe, bruzdownice, wiertnice, szlifierki do betonu.
Termin przeglądu: co 1 miesiąc (badanie ochrony przeciwporażeniowej) i co 6 miesięcy (pełny przegląd).
Kategoria zależy od warunków pracy, nie od samego narzędzia. Ta sama wiertarka Makita może być kategorią I (warsztat domowy), II (hala produkcyjna) lub III (budowa). Jeśli narzędzie krąży między budowami — jest kategorią III, nawet jeśli akurat leży w magazynie.
Co obejmuje przegląd — zakres badań
Przegląd elektronarzędzia to nie "sprawdzam czy działa". To konkretny zestaw pomiarów i oględzin.
Oględziny zewnętrzne
- Stan obudowy (pęknięcia, uszkodzenia mechaniczne)
- Stan przewodu zasilającego (uszkodzenie izolacji, zagięcia, przetarcia)
- Stan wtyczki (luzy, uszkodzenia styków)
- Stan wyłącznika (sprawność działania, pewność zadziałania)
- Stan osłon i zabezpieczeń (kompletność, mocowanie)
- Tabliczka znamionowa (czytelność)
Pomiary elektryczne
- Rezystancja izolacji — pomiar megaomomierzem przy napięciu 500V DC. Wynik minimalny: 1 MΩ dla narzędzi klasy I, 2 MΩ dla klasy II.
- Ciągłość przewodu ochronnego (tylko klasa I) — rezystancja poniżej 0,5 Ω.
- Prąd upływu — poniżej 0,75 mA dla klasy I, poniżej 0,25 mA dla klasy II.
Próba działania
- Uruchomienie bez obciążenia
- Sprawdzenie płynności pracy (brak szarpań, wibracji, nietypowych dźwięków)
- Test wyłącznika awaryjnego (jeśli dotyczy)
Klasa I — narzędzia z metalową obudową i przewodem ochronnym (trójżyłowym). Wymagają uziemienia. Przykład: starsza wiertarka z metalowym korpusem. Klasa II — narzędzia z podwójną izolacją, oznaczone symbolem ◻ w ◻. Nie wymagają uziemienia. Większość współczesnych elektronarzędzi to klasa II.
Kto może wykonywać przeglądy
To pytanie, na które wielu pracodawców nie zna odpowiedzi. A PIP je zadaje.
Uprawnienia SEP
Przeglądy elektronarzędzi mogą wykonywać osoby posiadające świadectwo kwalifikacyjne SEP (Stowarzyszenie Elektryków Polskich):
- Grupa 1 — urządzenia, instalacje i sieci elektroenergetyczne
- Rodzaj: eksploatacja (E) lub dozór (D)
- Zakres: urządzenia o napięciu do 1 kV
W praktyce potrzebujesz osoby z uprawnieniami SEP E grupa 1 do 1 kV z zakresem "kontrolno-pomiarowym".
Czy pracownik firmy może robić przeglądy?
Tak, jeśli ma uprawnienia SEP. Nie musi to być firma zewnętrzna. Wielu elektryków zatrudnionych w firmach produkcyjnych lub budowlanych ma odpowiednie uprawnienia.
Koszt uzyskania uprawnień SEP: 300–600 zł (kurs + egzamin). Uprawnienia ważne 5 lat.
Firma zewnętrzna
Jeśli nie masz nikogo z uprawnieniami — zlecasz firmie serwisowej. Koszt przeglądu jednego narzędzia: 30–80 zł (w zależności od regionu i liczby narzędzi). Przy 50 narzędziach to 1 500–4 000 zł rocznie.
Sprawdź czy firma wystawia protokoły z numerami świadectw kwalifikacyjnych osób wykonujących pomiary. Bez tego protokół jest bezwartościowy.
Protokół przeglądu — co musi zawierać
Protokół to jedyny dowód, że przegląd się odbył. Brak protokołu = brak przeglądu w oczach inspektora PIP.
Prawidłowy protokół zawiera:
- Datę przeglądu
- Dane narzędzia — nazwa, producent, typ, numer fabryczny, numer inwentarzowy
- Kategorię użytkowania (I, II lub III)
- Klasę ochronności (I lub II)
- Zakres badań — co zostało sprawdzone
- Wyniki pomiarów — rezystancja izolacji (wartość w MΩ), ciągłość przewodu ochronnego (wartość w Ω), prąd upływu (wartość w mA)
- Ocenę stanu technicznego — sprawny / niesprawny / warunkowo dopuszczony
- Termin następnego przeglądu
- Dane osoby wykonującej — imię, nazwisko, numer świadectwa kwalifikacyjnego SEP
- Podpis osoby wykonującej
Protokoły "zbiorcze" typu "przegląd 50 narzędzi — wszystkie sprawne" bez indywidualnych wyników pomiarów. PIP ich nie uznaje. Każde narzędzie musi mieć osobny wpis z konkretnymi wartościami pomiarowymi.
Co sprawdza PIP — i jak się przygotować
Inspektor PIP podczas kontroli sprawdza:
- Czy przeglądy są aktualne — porównuje datę ostatniego przeglądu z kategorią użytkowania. Narzędzie kategorii III z przeglądem sprzed 8 miesięcy? Przeterminowane.
- Kto wykonywał przeglądy — prosi o dane osoby (numer SEP). Brak uprawnień = przegląd nieważny.
- Czy protokoły są kompletne — wszystkie 10 punktów wymienionych powyżej.
- Czy narzędzia niesprawne zostały wycofane — jeśli w protokole jest "niesprawny", narzędzie nie może być na budowie.
- Czy narzędzia mają czytelne oznaczenie — numer inwentarzowy, naklejka z datą następnego przeglądu.
Konsekwencje
- Mandat: 1 000–2 000 zł za pierwsze naruszenie
- Nakaz: wycofanie narzędzi bez aktualnego przeglądu z użytkowania (natychmiast)
- Protokół pokontrolny: wpis do rejestru, przy kolejnej kontroli wyższe kary
- Przy wypadku: odpowiedzialność karna pracodawcy jeśli narzędzie nie miało aktualnego przeglądu
Marek z Krakowa dostał nakaz wycofania 23 elektronarzędzi. Tydzień bez narzędzi na dwóch budowach. Koszt przestoju: znacznie więcej niż koszt terminowych przeglądów. O tym, ile firmy tracą na takich sytuacjach, pisaliśmy w artykule o kosztach zagubionych narzędzi.
Jak ogarnąć to na co dzień
Teoria jest prosta. Praktyka jest taka, że masz 60 narzędzi w trzech kategoriach, rozrzucone po czterech budowach, i musisz wiedzieć które ma przegląd za tydzień.
Minimalne rozwiązanie: Excel + naklejki
Stwórz arkusz z kolumnami: numer narzędzia, nazwa, kategoria, data ostatniego przeglądu, data następnego, lokalizacja. Na każde narzędzie naklej etykietę z datą następnego przeglądu.
Problem: musisz ręcznie sprawdzać daty. Nikt tego nie robi regularnie. Dlatego Marek miał przeterminowane przeglądy — bo Excel nie wysyła przypomnień.
Lepsze rozwiązanie: system z automatycznymi alertami
System ewidencji narzędzi przechowuje daty przeglądów przy każdym narzędziu i wysyła powiadomienia z wyprzedzeniem. Miesiąc przed terminem, tydzień przed, dzień przed.
Nie zastępuje przeglądu — zastępuje pamiętanie o przeglądzie. Ale to właśnie zapominanie jest problemem, nie sam przegląd.
Dodatkowa korzyść: historia. Po dwóch latach masz kompletną dokumentację każdego narzędzia. Przy kontroli PIP otwierasz kartę narzędzia i wszystko jest w jednym miejscu — daty, wyniki, protokoły, osoba wykonująca.
Najczęstsze pytania
Czy przeglądy narzędzi ręcznych też są obowiązkowe? Formalne przeglądy z protokołem — nie. Ale pracodawca odpowiada za stan narzędzi (KP art. 215). Praktyka: oględziny przed użyciem, wymiana uszkodzonych. Przy kontroli PIP wystarczy pokazać, że narzędzia są sprawne.
Czy mogę sam robić przeglądy swoich narzędzi? Oględziny — tak. Pomiary elektryczne — tylko z uprawnieniami SEP. Jeśli prowadzisz jednoosobową działalność i masz uprawnienia, możesz sam badać swoje narzędzia.
Co z narzędziami akumulatorowymi? Narzędzia akumulatorowe (napięcie poniżej 50V DC) nie wymagają badań rezystancji izolacji ani ciągłości przewodu ochronnego. Wymagają oględzin zewnętrznych i próby działania. Kategorie użytkowania nadal mają zastosowanie.
Czy muszę przechowywać protokoły z przeglądu? Tak, przez cały okres eksploatacji narzędzia. Inspektorzy PIP mogą poprosić o historię przeglądów z ostatnich lat.
Narzędzie jest nowe, prosto ze sklepu — czy muszę robić przegląd? Nie od razu. Nowe narzędzie ma gwarancję producenta i deklarację zgodności. Pierwszy przegląd — zgodnie z kategorią użytkowania od daty rozpoczęcia eksploatacji.
Twoje elektronarzędzia mają aktualne przeglądy z protokołami? Jeśli nie wiesz, w której kategorii pracuje Twoja szlifierka na budowie — czas to sprawdzić. Bo inspektor PIP będzie wiedział.
Jeśli chcesz mieć automatyczne przypomnienia o terminach przeglądów i pełną historię badań przy każdym narzędziu — sprawdź Toolero. 14 dni za darmo, bez karty kredytowej.
